حل مسأله عبارت است از پردازش شناختی برای تبدیل موقعیت مفروض به موقعیت مطلوب، در حالی که شخص حل کننده برای حل آن به طور آماده، روش واضحی ندارد. حل مسأله تفکر و رفتاری است جهت رسیدن به هدفی که به آسانی در دسترس نیست.

چهار ایده اساسی

این تعریف شامل چهار ایده اساسی است:

  1. نخست این که حل مسأله یک امر شناختی است: یعنی در درون ذهن یا دستگاه شناختی حل کننده روی می‌ دهد؛ پس وجود آن را می‌توان تنها به طور غیر مستقیم از رفتار حل کننده استنباط کرد.
  2. دوم آن که حل مسأله یک فرایند است: یعنی متضمن دستکاری معلومات در دستگاه شناختی یا ذهن حل کننده‌ است. (یعنی اجرای عملیات شناختی روی بازنمایی‌ های نمادی درونی)
  3. سوم این که حل مسأله جهت دار است: یعنی غرض از آن، حل کردن یک مسأله‌ است.
  4. ایده چهارم و آخر این که حل مسأله امری شخصی است: یعنی دشواری تبدیل یک حالت مفروض از یک مسأله به یک حالت مطلوب بستگی به دانش کنونی حل کننده مسأله دارد.

حل مسئله

یک مسأله وقتی موجودیت می‌ یابد که وضعیتی مفروض در ابتدا وجود دارد و حل کننده می‌ خواهد آن وضعیت، به صورت مطلوب تغییر یابد.

چرخه حل مسأله

چرخه حل مسأله شامل:

  1. تشخیص مسأله
  2. تعریف مسأله
  3. تنظیم راهبرد حل مسأله
  4. سازماندهی اطلاعات درباره مسأله
  5. تخصیص منابع
  6. نظارت و ارزیابی است

انواع مسائل

انواع مسائل شامل:

  1. مسائل خوب ساختار
  2. مسایل بد ساختار

  – مسائل خوب ساختار:

مسائل خوب ساختار، مسیرهای روشن و واضحی برای راه حل دارند. این گونه مسائل را خوب تعریف شده می‌ نامند. نمونه چنین مسائلی این است که چگونه مساحت متوازی الاضلاع را محاسبه می‌ کنید.

  – مسائل بد ساختار:

مسائل بد ساختار، فاقد مسیرهای روشن برای رسیدن به راه حل هستند؛ به این مسائل بد تعریف شده هم می‌ گویند. نمونه چنین مسائلی این است که وقتی هیچ کدام از دو طناب آنقدر بلند نیست که بتوان با در دست گرفتن یکی از آن ها به دیگری رسید، چگونه این دو طناب آویزان را به هم گره می‌ زنید؟

راهبردهای حل مسأله

از راهبردهای حل مسأله می‌ توان به این موارد اشاره کرد:

  1. الگوریتم‌ ها (یک راهبرد حل مسأله‌ است که مستلزم پیروی از یک قاعده، روش یا متد خاص است و ضرورتا به راه حل صحیح می‌ انجامد)
  2. بینش (درک ناگهانی از چگونگی حل مسأله)
  3. روش‌ های اکتشافی (راهبردهای غیر رسمی شهودی و حدسی است که برخی اوقات منجر به راه حلی مؤثر می‌ شوند و گاهی به راه حل مؤثری نمی‌ رسند.)

روش های اکتشافی

روش های اکتشافی شامل چهار روش است:

  1. تحلیل وسیله هدف
  2. کار به سمت جلو
  3. کار به سمت عقب
  4. تولید و آزمون

  ۱- تحلیل وسیله هدف:

حل کننده مسأله، با نگاه کردن به انتهای هدف مورد جستجو، مسأله را تحلیل می‌ کند و سعی می‌ کند فاصله میان موقعیت فعلی و هدف نهایی در آن فضا را کاهش دهد.

  ۲- کار به سمت جلو:

حل کننده مسأله از ابتدا شروع و سعی می‌ کند مسأله را از ابتدا تا انتها حل کند.

  ۳- کار به سمت عقب:

حل کننده مسأله، از آخر شروع و سعی می‌کند از آنجا به سمت عقب حرکت کند.

  ۴- تولید و آزمون:

حل کننده مسأله، صرفاً گزینه‌ ای از اقدامات مختلف را نه الزاما به شیوه‌ ای نظام مند، انجام می‌ دهد و سپس توجه می‌ کند که کدام یک از آن اقدامات، عمل خواهد کرد.

رایانه‌ ها احتمال دارد از راهبردهای الگوریتمی حل مسأله استفاده کنند. انسان ها به نظر می‌ رسند بیشتر از روش‌ های اکتشافی غیر رسمی استفاده می‌ کنند. در حل مسائل بد ساختار، انتخاب باز نمایی مناسب برای مسأله، به شدت بر آسانی دستیابی به راه حل درست، تاثیر می‌ گذارد.

موانع موجود برای حل مسأله

موانع موجود برای حل مسأله شامل:

  ۱- آمایه ذهنی:

آمایه ذهنی که استحکامات نیز نامیده می‌ شود، راهبردی است که در گذشته مؤثر بوده‌ است؛ اما برای مسأله خاصی که باید در حال حاضر حل شود مؤثر نیست. نوع خاصی از آمایه ذهنی تثبیت کارکردی است. تثبیت کارکردی عدم توانایی درک این واقعیت است که چیزی که مورد استفادهٔ شناخته شده و خاصی دارد ممکن است برای تأمین اهداف دیگری هم مورد استفاده قرار بگیرد.

  ۲- انتقال:

تسری دانش یا مهارت از موقعیت یک مسأله به موقعیت دیگر است. انتقال هم می‌ تواند مثبت باشد هم منفی. انتقال مثبت زمانی رخ می‌ دهد که حل مسأله قبلی باعث تسهیل حل یک مسأله جدید می‌ شود. انتقال منفی زمانی رخ می‌ دهد که حل مسأله قبلی، باعث دشوارتر شدن حل مسأله بعدی شود برخی اوقات مسأله قبلی باعث می‌ شود که فرد در مسیر نادرستی قرار گیرد.

  ۳- رشد نهفته:

رشد نهفته به دنبال یک دوره کار شدید روی مسأله پدید می‌ آید. رشد نهفته عبارت از رها کردن مسأله برای مدتی و سپس بازگشت به آن است.

 

منبع :

استرنبرگ، رابرت. روانشناسی شناختی. ترجمه دکترکمال خرازی و دکتر الهه حجازی. تهران: پژوهشکده علوم شناختی تهران.

مشاوره تلفنی مرکز مشاوره اکسیر