استرس شغلیReviewed by مرکز مشاوره اکسیر on Aug 23Rating: 5.0استرس شغلیيكی از راه های كاهش استرس شغلی، دعوت از مشاوران و كارشناسان جهت مشاوره در زمينه راه های توصيه شده در بهبود شرايط كاری می باشد. این نگرش، مستقیم‌ ترین راه برای کاهش استرس در کار است که شامل شناسايی جنبه‌ های موفق كار و طراحی استراتژی برای كاهش يا حذف عوامل استرس‌ زا می باشد.

در دهه اخير، موضوع استرس و آثار آن در سازمان ها، مورد توجه بسيار واقع گرديده است. كار جنبه ای از زندگی می­باشد كه صرف نظر از منابع مالی، برخی از نيازهای اساسی آدمی، مانند نيازهای اجتماعی و احساسات خود ارزشمندی را ارضاء می كند. با وجود اين، كار می تواند منبع فشار روانی نيز باشد. زمانی كه از استرس صحبت می شود، بيشتر به عوارض و جنبه های منفی آن توجه می شود. نبايد به استرس به عنوان یک پديده منفی نگريست، درحالی که استرس مثبت نيز وجود دارد؛ به هر حال، استرس اثرات فراوانی بر عملكرد و فعاليت های اعضاء سازمان دارد. مديران، كاركنان و ارباب رجوع سازمان، تحت تاثير فشارهای عصبی دچار حالات روانی خاصی می شوند و دست به اعمالی می زنند كه مستقيما در فعاليت ها و بازدهی سازمان منعكس می گردد.

تعریف استرس

  • در لغت نامه آکسفورد (oxford Dictionary) تعریف استرس، فشار است.
  • در فرهنگ جامع روانشناسی و روانپزشکی، هر چیزی که در تمامیت زیست شناختی ارگانیسم اختلال به وجود آورد و شرایطی ایجاد کند که ارگانیسم طبیعتاً از آن پرهیز می کند، استرس نامیده می شود.
  • استرس، حالتی پویا و هیجان انگیز است که فرد با یک فرصت، محدودیت یا تقاضای غیر عادی مواجه می شود و واکنش های احساسی فیزیکی و شناختی از خود نشان می دهد.
  • استرس عبارت است از هر نوع رويدادی كه چه از لحاظ ذهنی و چه از لحاظ جسمی، فشاری بر بدن شما وارد آورد.

تعریف استرس شغلی

رندال، استرس شغلی را واكنش متقابل بين شرايط كار و ويژگی های فردی شاغل، به گونه ای كه خواست های محيط كار و در نتيجه فشارهای مرتبط با آن، بيش از آن باشد كه فرد بتواند از عهده آن ها برآيد، تعريف می كند.

بير و نيومن، فشار شغلی را شرايطی می دانند كه از تعامل بين اشخاص و شغل آن ها بر می خيزد و همراه با تغييراتی در درون آن هاست كه آن ها را وادار به دور شدن از عملكرد عاديشان می كند. كوپر معتقد است كه چون گروه بی شماری از مردم درگير كار در بيرون از خانه هستند، لذا تحقيقات در زمينه استرس بايد بر روی استرس شغلی تمركز يابد.

كرياكو، فشار عصبی را تجارب نا خوشايند، احساسات منفی مانند تنش، اضطراب، ناكامی، عصبی بودن، افسردگی در اثر جنبه های كار تعريف نموده است. وی معتقد است كه فشار عصبی منجر به كاهش عملكرد شغلی می شود؛ يعنی پديده ای كه امروزه برای پيشرفت كيفيت تدريس در مدارس يكي از موانع تلقی می شود.

استرس شغلی

اهمیت استرس

امروزه بشر به صورت مداوم با تغییر شرایط و موقعیت های مختلف روبرو می شود و استرس بخش جدا نشدنی هر تغییری است. استرس به عنوان طاعون قرن بیست و یکم شناخته شده است، چرا که علت اصلی مرگ و میر تا قبل از سال 1995، بیماری های حاد و عفونی بوده، در حالی که شایع ترین علل مرگ و میر در ایالات متحده امریکا در سال 2000، به ترتیب زیر گزارش شده است: 

  1. بیماری های قلبی
  2. سرطان
  3. بیماری های عروقی
  4. بیماری های ریوی مزمن
  5. تصادف و اشتباهات پزشکی

اگرچه علت این بیماری ها، زیستی ــ جسمانی است، اما فشارهای ناشی از سبک زندگی قرن اخیر، در شکل گیری این بیماری ها یا تشدید آن، نقش جدی دارند. از طرفی آمارها نشان می دهند که:

  • %43 آدم ها، عوارض ناشی از استرس را تجربه می کنند.
  • %75 ــ %90 از مراجعه های به پزشک، به دلیل عوارض ناشی از استرس است.
  • استرس با 6 دلیل اصلی مرگ و میر پیوند نزدیک دارد. این دلایل عبارتند از بیماری قلبی، سرطان، تصاد، سیروز کبدی، خودکشی و مشکلات حنجره.
  • استرس فاجعه خطرناک محل کار نامیده شده است.
  • استرس در محل کار، باعث کاهش بازدهی و بهره وری می شود.
  • زیان ناشی از استرس در محل کار در ایالات متحده آمریکا، در سال 2003، سیصد میلیون دلار برآورد شده است.

عوامل سازمانی استرس شغلی

عوامل استرس شغلی در محیط کار عبارتند از:

  – ویژگی های نقش:

شناخت عوامل روانشناختی محیط کار را روشی می‌ دانند که از آن راه می‌ توان درک درستی از استرس شغلی به دست آورد. چهار ویژگی مهم نقش را می‌ توان ابهام نقش، گرانباری نقش، کمباری نقش و ناسازگاری نقش بیان کرد.

    1. ابهام نقش: وضعیت شغلی معینی که در آن پاره‌ ای اطلاعات لازم برای انجام شغل به طور مطلوب نارسا یا گمراه کننده‌ اند. ابهام نقش در واقع زمانی به استرس می‌ انجامد که فرد را از بهره‌ وری و پیشرفت باز می‌ دارد.
    2. گرانباری نقش: اگر فرد نتواند از عهده انجام کاری که بخشی از شغل معینی است برآید، دچار استرس خواهد شد.
    3. کمباری نقش: در این وضعیت از مهارت های فرد به طور کامل استفاده نمی‌ شود.
    4. ناسازگاری نقش: هنگامی اتفاق می‌ افتد که پذیرش مجموعه‌ ای از الزامات شغلی با پذیرش مجموعه‌ ای دیگر در تضاد است.

  – ویژگی های شغل:

ویژگی های شغلی که بر استرس شغلی تاثیر دارند را می‌توان در چهار دسته کلی آهنگ کار، تکرار کار، نوبت کاری و ویژگی های مربوط به وظیفه تقسیم‌ بندی کرد.

    1. روابط میان فردی: کیفیت روابط کارکنان در محیط کار، بر میزان استرس شغلی تاثیر دارد.
    2. ساختار و جو سازمانی: ساختارهایی که قدرت تصمیم‌ گیری بیشتری به کارکنان خود می‌ دهند، استرس کمتری ایجاد می‌ کنند.
    3. روش مدیریت منابع انسانی: شیوه‌ های کار در مدیریت منابع انسانی، بر میزان استرس های وارده بر افراد تاثیر دارد.
    4. فناوری و خصوصیات مادی: در رابطه با متغیرهای مادی، استرس زمانی رخ می‌ دهد که حداقل شرایط زیستی فراهم نباشد.

پیشگیری از استرس شغلی

ارائه یک راه حل کلی و جامع برای پیشگیری از استرس ممکن نیست، اما می‌توان دستورالعملهایی برای پیشگیری از آن بیان کرد. در تمام موقعیتها، فرايندي براي برنامه‌های پیشگیری استرس شامل سه مرحله متمایز می‌شود: تعیین مشکل، مداخله، و ارزیابی.

حداقل آمادگی برای جلوگیری از استرس شامل موارد زیر می‌باشد:

  • ایجاد آگاهی عمومی درباره استرس شغلی
  • اطمینان از حمایت مدیران مافوق از برنامه
  • مشارکت کارمندان در مراحل پیشگیری

نشانگرهای استرس شغلی

بير و نيومن در سال 1978، سه دسته از نشانه هايی را كه در شرايط استرس شغلی بروز می كنند نام برده اند:

  1. نشانه های روانی
  2. نشانه های جسمانی
  3. نشانه های رفتاری

  – نشانه های جسمانی:

آن ها را مشكل تر می توان تشخيص داد، زيرا در حالی كه شرايط كاری معينی با بيماری ها و ناراحتی های جسمانی معينی همراه هستند، اما دشوار می توان فهميد كه اين نا خوشی ها تا چه اندازه صرفاً معلول شغل و چه اندازه نتيجه ديگر جنبه های زندگی شخص است. مثلاً كارگری كه در مواقع معينی دچار سردرد می شود، ممكن است خود او كارش را موجب استرس بداند كه منجر به سر درد او شده است، اما چه بسا كه ناراحتی های خانوادگی او نيز به همان اندازه در اين سر دردها دخيل باشند؛ هر چند كه قضيه به اينجاها ختم نمی شود.

با اين حال شواهد و مدارک پژوهشی نشان داده اند كه همواره رابطه ای بين استرس شغلی و نشانه ها و بيماری های جسمانی معين وجود دارد. يكی از عمومی ترين نشانه های بيماری جسمانی مرتبط با استرس شغلی، بيماری های قلبی ــ عروقی است. پژوهش های معتبری وجود دارد كه رابطه بين شرايط استرس زای كار را با عوامل خطر آفرين بيماری قلبی ــ عروقی نشان می دهند.

پژوهش هايی كه ساترلند و كوپر در (1990) انجام داده اند، اطلاعات بيشتری را در اين باره، در اختيار ما می گذارد. همين طور ثابت شده است كه ناراحتی های معده ای ــ روده ای، مثل زخم های دستگاه گوارش و استرس شغلی با هم رابطه دارند؛ از ديگر بيماری های جسمانی كه ممكن است نتيجه استرس های شغلی پياپی باشند، انواع حساسيت ها (آلرژی ها) و بيماری های پوستی، اختلال در خواب، سردرد و ناراحتی های تنفسی را می توان نام برد.

  – نشانه های روانی

آن دسته از مشكل های عاطفی و شناختی هستند كه بر اثر ناراحتی های ناشی از استرس شغلی بروز می كنند. نارضايتی از شغل، يكی از رايج ترين پيامدهای استرس شغلی است. شخصی كه از شغل خود ناراضی است، با بی ميلی و تأخير به سر كار خود می آيد و برای آن كه كارش را به خوبی انجام دهد، دليل چندانی نمی بيند. ديگر نشانه های روانی عبارتند از افسردگی، اضطراب، ملالت، احساس ناكامی، انزوا و بيزاری، بعضی از اين نشانه ها به خودی خود مشكل هايی هستند و تا جایی که ممكن است موجب وخيمتر شدن استرس شغلی می شوند.

مثلاً كارگری كه روز به روز احساس ناكامی و ناخرسندی بيشتری از شرايط شغلی اش می كند، ممكن است افسرده و سر در گريبان شود. در نتيجه توان او برای مقابله با مشكل های شغلی باز هم كم تر می شود و امكان بهبود بخشيدن به شرايط كار و گسترش ديدگاه های فكری خود را از دست می دهد.

  – نشانه های رفتاری:

نشانه های رفتاری به دو دسته تقسيم می شوند:

  • دسته اول: نشانه هايی هستند كه می توان گفت به طور مستقيم متوجه خود فرد شاغل است. اين دسته، شامل رفتارهايی است مثل خودداری از كار كردن، مصرف روز افزون مشروبات الكلی و دارو، پرخوری يا بی اشتهايی، رفتارهای ستيزه جويانه در برابر با اعضای خانواده و به طور كلی مشكل های ميان فردی
  • دسته دوم: از نشانه های رفتاری، پيامدش به سازمان يا تشكيلات اداری بر می گردد؛ از جمله غيبت از كار، رها كردن شغل، افزايش حادثه های ناشی از كار و فقدان بهر ه وری.

راه های کاهش استرس کدامند؟

يكی از راه های كاهش استرس شغلی، دعوت از مشاوران و كارشناسان جهت مشاوره در زمينه راه های توصيه شده در بهبود شرايط كاری می باشد. این نگرش، مستقیم‌ ترین راه برای کاهش استرس در کار است که شامل شناسايی جنبه‌ های موفق كار و طراحی استراتژی برای كاهش يا حذف عوامل استرس‌ زا می باشد. مزيت نگرش این است که به طور مستقیم با دلایل ریشه‌ ای استرس در کار، سر و کار دارد. گرچه مدیران گاهی با این نگرش موافق نيستند، زیرا باعث تغییرات در کارهای معمول یا برنامه‌ های تولیدی، یا تغییراتی در ساختار سازمانی می‌ شود.

  • ورزش
  • تنفس عمیق
  • زیستن در لحظه و زمان حال
  • استفاده از شوخ طبعی
  • دفتر یادداشت روزانه داشته باشید.
  • به زندگی معنوی خود غنا ببخشید.
  • به تعطیلات بروید.
  • خود را تشویق کنید.

 

منابع فارسی:

  1. پور افكاری، ابوالفضل، 1373،” فرهنگ روان شناسی”، روانپزشكی جلد دوم، تهران : انتشارات فرهنگ معاصر، چاپ اول
  2. حامدی، رباب.مردی،مجید.عظیمی،بیتا.تقوی،نغمه.مدیریت استرس.مرکز مشاوره و راهنمایی دانشگاه علوم پزشکی تهران.
  3. راندال، آر راس (۱۳۷۷). استرس شغلی؛ ترجمه خواجه پور، چاپ اول، انتشارات سازمان مدیریت صنعتی، تهران.
  4. کریاکو، کریس.(1384). مهار استرس در معلمان. ترجمه منصوره وحدتی احمدزاده. تهران: رشد.
  5. گملچ، والترچ / همكاران،1375، ،”استرس در راه موفقيت”، ترجمه : مهر داد فيروز بخت / همكاران، انتشارات ابجد، چاپ اول، زمستان.
  6. مقيمی، سيد محمد،1380، ،” سازمان و مديريت رويكردي پژوهشي ” ، تهران : انتشارات ترمه.

منابع لاتین:

1-Ablard ,k .(2003) implicit theories of intelligence and self:perception s of academically talented adolescients and children , journal of youth and adolesce.

2-Cameron , j.& pierce, w .d (2005) reinforcement , reward, and

intrinsic motivation: a menta – analysis. Review of educational

research.

3- Hartup , w(1983) the peer system. In e.m. hetheringtion (ed). Hand

books col publishing company. V. u.a.

محبوبه امیدی نژاد           

مشاوره تلفنی مرکز مشاوره اکسیر