فرسودگی شغلیReviewed by مرکز مشاوره اکسیر on Oct 5Rating: 5.0فرسودگی شغلیافراد، برای آنكه به طور بهنجاری فعاليت كنند، بايد كمی استرس داشته باشند. اصولاً برانگيختگی ملايم، فرد را در جريان اجرای كاری كه بر عهده دارد، هشيار نگه می دارد. به نظر می رسد كه دستگاه عصبی برای درست كار كردن، به ميزان معينی تحريک نياز دارد، اما استرس شديد و طولانی، آثار مخرب جسمی و روانی به دنبال دارد.

افراد، برای آنكه به طور بهنجاری فعاليت كنند، بايد كمی استرس داشته باشند. اصولاً برانگيختگی ملايم، فرد را در جريان اجرای كاری كه بر عهده دارد، هشيار نگه می دارد. به نظر می رسد كه دستگاه عصبی برای درست كار كردن، به ميزان معينی تحريک نياز دارد، اما استرس شديد و طولانی، آثار مخرب جسمی و روانی به دنبال دارد.

افرادی كه به طور طولانی مدت در معرض استرس‌ های شديد هستند، امكان دارد مبتلا به فرسودگی كاری شوند. اين پديده سندرمی است كه شامل فرسودگی فيزيكی، عاطفی و روانی است و توام با احساس شديد پايين بودن پيشرفت شخصی در فرد است؛ بدين معنی كه افراد درگير با اين مساله، احساس می كنند هيچگونه پيشرفت و ترقی در زندگی حرفه‌ ای و شخصی خويش ندارند. در محيط‌ های صنعتی و سازمانی، عوامل و علل مختلفی را می توان برای بروز فرسودگی كاری معرفی كرد كه عمده‌ ترين آن ها روشی است كه سرپرستان و مديران سازمان به عنوان سبک رهبری و كنترل افراد و سازمان برای خود اتخاذ می كنند.

تعریف فرسودگی شغلی

  • حالتی از خستگی جسمی، هيجانی و ذهنی كه به دليل فشار مداوم و مكرر هيجانی ناشی از برخورد فشرده و دراز مدت با مراجعان به وجود می آيد.

عوامل مؤثر در فرسودگی شغلی

  • شرايط سخت و طاقت‌ فرسای كاری
  • ناكامی ها و فشارهای عصبی فراوان
  • فشار مداوم برای سعی و تلاش بيشتر
  • صرف وقت و انرژی زياد و نا ملموس و بی ثمر
  • تعارض مستمر بين فعاليت‌ هايی كه زمان و تلاش می طلبند
  • فقدان بازخورد مثبت و پاداش‌ دهنده
  • بي‌توجهی و روشن نبودن انتظارات و توقعات كاری
  • محيط شغلی غم‌ افزا (مثل كار كردن در بهشت زهرا)
  • روابط ضعيف انسانی
  • كار زياد و بدون تفريح

فرسودگی شغلی

نشانه‌های فرسودگی شغلی

  • شاخص‌ های هيجانی: بی علاقه شدن نسبت به شغل خود، افسردگی، احساس درماندگی و ناتوانی، احساس عدم تاييد و تشويق، احساس جدايی از ديگران و بيگانگی، احساس بی تفاوتی، ملامت و بيزاری.
  • شاخص‌ های نگرشی: بدبينی، ‌بی اعتمادی نسبت به مديريت سازمان و محل كار خود، گله‌ مندی و بدگمانی.
  • شاخص‌ های رفتاری: تخريب‌ پذير و پرخاشگر بودن، كناره جويی از ديگران، كاهش توانايی برای انجام دادن وظايف شغلی، ‌محدود شدن فعاليت‌ های اجتماعی و افزايش مشكلات با مسئولان، رؤسا و همكاران و خانواده.
  • شاخص‌ های روان شناختی: احساس خستگی،‌ ابتلا به دردهای عضلانی، سردرد، اختلال در خوابيدن،‌ اختلال گوارشی و سرما خوردگی های مكرر.
  • شاخص‌ های سازمانی: كاهش رسيدگی به خواسته‌ های ارباب رجوع، تنزل ابعاد اخلاقی و معنوی، افزايش تعداد موارد خلافكاری، غيبت از كار،‌ ترک شغل و سوانح و حوادث در كار.

ويژگی های افرادی كه مستعد فرسودگی هستند

  • زود سر كار می روند.
  • دير از سر كار بر می گردند.
  • در حين غذا خوردن، مشغول كار هستند.
  • كارها را به منزل می برند.
  • به ندرت به مرخصی يا تعطيلات می روند.
  • تفريح رفتن آن‌ ها به خاطر كارشان است.
  • وقت را برای همسر و فرزندان جيره‌ بندی می كنند.
  • عادات خوابيدن و غذا خوردن آن‌ ها بی نظم است.
  • توانايی نه گفتن در برابر كار را ندارند.

مراحل و سير فرسودگی

  – مرحله ماه عسل:

زمانی است كه ما در جايی استخدام می شويم و با شور و شعف خاصی كار خود را شروع می كنيم. ممكن است زودتر از وقت معمول سركار حاضر شويم و ديرتر هم محيط كار را ترک كنيم. شروع به كار، ذخاير و انرژی ما را خرج می كند. اگر تقويت، تحسين، تشويق و رضايت به دنبال كار نباشد، كاهش انرژی آغاز می شود و فرد بدون آن‌ كه خودش متوجه باشد، به تدريج از انرژی جسمی و روانی تهی می شود.

  – كمبود كارمايه:

مرحله‌ ای است كه فرد احساس كم آوردن انرژی می كند و نارضايتی شغلی و خستگی شروع می شود و فرد سعی می كند از طريق پناه بردن به مصرف سيگار، مواد مخدر، مشروب، انجام دادن خريدهای تفننی و خوابيدن زياد، به نوعی خود را فريب دهد.

  – آغاز نشانه های مزمن فرسودگی:

در اين مرحله، احساس خستگی مزمن، سردردهای دوره‌ ای، ترش كردن معده، خشم و افسردگی شديد، شدت پيدا می كنند.

  – بحران:

در اين مرحله، بدبيني عميق، شک به توانايی های شخصی، حساس بودن به بيماری های جسمی ناشی از درماندگی و نااميدی و بروز ذهنيت فرار و پاسخ گريز از مشكلات.

  – مرحله به بن بست رسيدن:

يعنی فرد، مستعد خطر از دست دادن شغل می شود. با مراجع، همكاران و مدير در محل كار درگير می شود، در خانه نيز با همسر و فرزندان خود برخوردهای مكرری نشان می دهد.

راهکارهایی برای بهبود فرسودگی شغلی

  • كاهش و از بين بردن استرس های موجود در محيط كار
  • حمايت خانواده،‌ دوستان و همكاران از افراد مبتلا به فرسودگی شغلی
  • تغيير شرايط كاری نامساعد و نامطلوب
  • استفاده از روش مديريت زمان
  • آموختن و استفاده از روش‌ های كارآمد برای انجام كارها
  • استفاده از روش‌ های خاص آرامش مانند آموزش نظام‌ دار، آرميدگی يا ريلكسيشن، مراقبه و مانند آن
  • تغيير طرز فكر نسبت به كار و زندگی (خوشبينی و استفاده از خودگويی های مثبت نسبت به خود و ديگران)
  • شناسايی محدوديت‌ ها و پرهيز كردن از انجام كارهايی كه توان ذهنی و جسمی لازم برای آن ها را نداريم
  • توجه جدی به رفاه جسمی و روانی از قبيل تغذيه مناسب،‌ ورزش و استراحت
  • توزيع كارها و كمک گرفتن از ديگران
  • شناخت و قبول توانايی ها و ناتوانایی های خود (پذيرش خود)
  • پذيرش واقعيت‌ ها و رها كردن آرمان و آرزوهای ناممكن
  • توسعه روابط دوستانه و صميمانه با ديگران
  • انعطاف‌ پذيری در پذيرش ديدگاه‌ های ديگران
  • پرورش حس شوخ طبعی و خنديدن
  • در صورت حل نشدن مشكل، استفاده از خدمات روان‌ شناسی و مشاوره تخصصی

نقش مديران در پيشگيری از فرسودگی شغلی كاركنان

  • مديران بايد امكاناتی را در سازمان فراهم كنند كه مهارت‌ های افراد،‌ متناسب با موضوع كاری آن ها افزايش يابد.
  • مديران بايد افرادی را در سازمان به كار گمارند كه نه تنها علاقمند به آن باشند، بلكه از ويژگی های شخصيتی لازم برای انجام دادن درست وظايف شغلی برخوردار باشند.
  • مديران بايد برای متصديان مشاغل گوناگون دوره‌ های آموزشی مناسب تشكيل دهند.
  • به كاركنان بفهمانند كه به ياد آن‌ ها هستند و برای اين كار، از مناسبت‌ ها بهترين استفاده را ببرند.
  • مديران بايد شرايط خطر آفرين در سازمان را به حداقل برسانند.
  • مديران بايد شبكه‌ های ارتباطی را در سازمان بهبود ببخشند.

نتيجه‌ گيری

اگر چه برخی از افراد از لحاظ شخصيتی، بيشتر مستعد ابتلا به اين عارضه هستند؛ با اين حال، فرسودگی شغلی با اتخاذ شيوه‌ ها و تدابير خاصی قابل اصلاح و برگشت‌ پذير است و می توان تدابيری را جهت درمان آن به كار برد. بنابراين كاركنانی در سازمان ها و ادارات به خلاقيت می رسند كه از نظر روانی احساس امنيت كنند و مديران متخصص آن‌ ها را هدايت كنند.

 

منابع فارسی:

فولاد بند، فرزانه. (۱۳۸۵). خستگي شغلی، علل و راه حل، هفته نامه سلامت، شماره صد و شش، سال سوم، ص ۸

گلدارد، ديويد، مهارت های بنيادی در مشاوره، ترجمه: سيمين حسينيان، دانشگاه الزهراء.

منابع لاتین:

Beverly, A. Potter (1998), Job burnout: what it and what you can do about it? http://www.docpotter.com

نویسنده: محبوبه امیدی نژاد

مشاوره تلفنی مرکز مشاوره اکسیر