عوامل موثر در ایجاد خلاقیت سازمانیReviewed by مرکز مشاوره اکسیر on Nov 23Rating: 5.0عوامل موثر در ایجاد خلاقیت سازمانیبه طور کلی، وجود محیط خلاق، از مهم ترین عوامل رشد خلاقیت است. در محیط نامطلوب، برای پرورش خلاقیت از اندیشه های جدید و نو بیشتر انتقاد می شود و تمایلات دگرگونی و تغییر با مقاومت و ممانعت تقابل می کنند.

ویژگی های سازمان خلاق

  – رقابت:

در يک سازمان، در صورتی خلاقيت صورت می پذيرد که رقابت کامل در آن حاکم باشد.

  – فرهنگ:

يکی از عوامل عمده ای که به بالندگی مديريت کمک می کند، فرهنگ مردم است. بر پايه يک فرهنگ خوب، اتلاف وقت گناه محسوب می شود. بديهی  است در چنين  بستر مناسبی جهت رقابت، خلاقيت بهتر شکل می گيرد.

خلاقیت

  – دسترسی به مديران:

سازمان های خلاق، بر اين اعتقاد هستند که دانش در سطح سازمان به وفور پراکنده شده است و مديران به راحتی می  توانند افکار و نظرات ديگران را مستقيم  و بدون واسطه دريافت کنند.

  – احترام به افراد:

ويژگی  ديگر سازمان خلاق،  احترام  به  افراد  است  و آن ها  باور دارند که می توانند همگام با نيازهای سازمان، رشد کنند.

  – ارايه خدمات مردمی:

هدف نهايی در اين سازمان ها، توجه به نيازمندی های اجتماع و جلب رضايت آحاد مردم است.

  – گردش شغلی:

در سازمان خلاق، افراد دارای يک تخصص ويژه نيستند و اين امکان را دارند که برای قرار گرفتن در جايگاه مناسب، گردش شغلی داشته باشند.

  – کارگروهی:

در سازمان خلاق، کارها به صورت گروهی انجام می شود.

  – امنیت شغلی:

روابط دائمی و بلند مدت کارکنان با اين نوع سازمان ها و در نتيجه برخورداری آن ها از امنيت شغلی، از ديگر ويژگی های اين سازمان هاست.

  – استقبال مديران از عامل تغيير:

در اين سازمان ها، تمامی مديران، مساله تغيير را به عنوان تنها عامل ثابت و گريزناپذير می دانند و با خشنودی آن را پذيرفته  و در برابر آن مقاومت نمی کنند؛ زيرا همه به اين باور رسيده اند که تغيير، يک ارزش  مثبت است.

عوامل موثر برخلاقیت

  الف- عوامل فردی یا درونی:

  • ویژگی های شخصی متنوع
  • خودانگیزی
  • توانایی های شناختی
  • تمایل به خطر کردن
  • تخصص در رشته
  • تجارت متنوع

  ب- عوامل محیطی یا بیرونی:

  • آزادی
  • منابع کافی
  • وقت کافی
  • جو مناسب
  • طرح تحقیق مناسب
  • فشار(برخی فشارها می تواند محرک خلاقیت باشد)

شرایط ایجاد خلاقیت و نوآوری

  – فضای خلاق:

یکی از راه های مهم ظهور نوآوری، به وجود آوردن فضای محرک خلاقیت است.

  – دادن وقت و آزادی فکر برای خلاقیت:

برقراری سیستم پیشنهادات و تقویت نظرات و عقاید جدید و ارزش قائل شدن برای افراد خلاق و سخت کوش.

  – ایجاد فضاهایی برای سرگرمی های ایده ساز:

ورق زدن کتاب ها و مجلات و مسائل مطرح در بین جوانان، پیاده روی به صورت فردی که نوعی آرامش فکری به دنبال دارد و در آن تداعی آزاد ذهنی انجام شده افکار و ایده های نو پیامد آن است. موسیقی مناسب اثر خارق العاده ای در تراوش افکار داشته و تصویرسازی ذهن را فعال میکند و از آن میتوان در فضاهای هنری و آموزشی جهت تراوش خلاقیت اشخاص بهره جست.

ویژگی های شخصیت خلاق

  – استقلال:

فرد خلاق عقاید و اندیشه هایش را وابسته به افکار دیگران نمی داند و در افکار و کارهای خویش، از استقلال بالایی برخوردار است.

  – ریسک پذیری:

فرد خلاق اهل خطر کردن است و ماجراجویی را دوست دارد، در برخورد با مسائل و مشکلات جرات بیشتری به خرج می دهد و معمولا نگران شکست های احتمالی خود نیست.

  – کنجکاوی و علاقه به کارهای پیچیده:

از سطح ظاهری یک مسئله فراتر رفته و مو شکافی نموده و در حل مشکلات پیچیده، انرژی زیادی صرف می کند.

  – تحمل ابهام:

برای فرد خلاق مواجه شدن با ابهامات، یک مبارزه محسوب شده و نوعی لذت به دنبال دارد.

  – انعطاف پذیری:

اگر او در جریان حل یک مسئله با پاسخی برخورد کند، مسیر فکری خود را به سهولت تغییر داده و آن موضوع را از زوایا و ابعاد دیگری بررسی نموده و افکار و راه حل های متنوع را به کار می گیرد و همواره جایی برای تغییر و تحول باقی می گذارد.

  – اعتماد به نفس بالا:

نسبت به خود و توانمندی هایش آگاهی دارد و معتقد است که ایده ها و نظراتش ارزشمند هستند.

  – ابتکار و تخیل قوی و حساسیت:

ایده های او معمولا با ایده های دیگران بسیار متفاوت است و در مواردی که دیگران به راحتی و روزمرگی از آن می گذرند، ذهن خیال پرداز قوی دارد.

  – زیبایی دوستی:

فرد خلاق به آسانی مجذوب زیبایی می شود و نسبت به آن توجه و دقت زیادی می کند و به فعالیت های هنری علاقه مند است.

خصوصیات مدیران خلاق

  • تمایل به قبول مخاطره
  • توانایی کار با ایده های ناپخته و شکل دادن به آن ها
  • انعطاف پذیری در مقابل مقررات
  • توانایی پاسخ گویی سریع
  • دارا بودن انگیزه شخصی بالا و توانایی ایجاد انگیزه در دیگران

تکنیک های خلاقیت

  – تکنیک چرا:

این تکنیک هم برای حل مسائل و هم برای ایده یابی و ایده پردازی به کار میرود. برای شناسایی و تعریف درست مسئله، میتوان از این تکنیک استفاده کرد. سپس ایده های جدیدی در رابطه با موضوع به دست می آیند و چرای دیگری مطرح میشود و باید توجه داشت که سوالات تا آنجا ادامه پیدا می کند که به یک بصیرت و بینش برسیم.

  – تکنیک یورش فکری:

این تکنیک را نخستین بار دکتر آلکس اسبورن، مطرح کرد و چنان مورد استفاده و استقبال مردم و سازمان ها در غرب قرا گرفته که جزئی از زندگی آنان شده است. یورش فکری در واژه نامه بین المللی “وبستر” چنین تعریف شده است: «اجرای یک تکنیک گردهمایی که از طریق آن، گروهی می کوشند راه حلی برای یک مسئله بخصوص، با انباشتن تمام ایده هایی که به وسیله اعضاء ارائه میگردد، بیابد.» در این تکنیک، تمام شرکت کنندگان به ایده یابی در محیطی که مؤکدا خالی از عوامل بازدارنده است، هدایت میشوند و همین روحیه آزاد، منجر به آنچه که میتوان آن را ایده های خارق العاده نامید، میگردد.

چهار قانون اساسی در این تکنیک ذکر می شود:

  1. انتقاد ممنوع
  2. چرخش آزاد و جسارت طرح ایده های خارج از ذهن، با استقبال روبرو می شود.
  3. کمیت ایده ها مورد نظر است.
  4. ترکیبات ایده ها و اصلاح آن

  – تکنیک شش کلاه فکری:

مبدع این تکنیک، دکتر ادوارد دوبونو است. به طور کلی این تکنیک، شش جنبه یا سبک فکری را تعریف کرده و برای هرکـدام، کلاه رنگ خاصی را به عنوان سمبل، تعیین می نماید تا به وسیله آن بتوان بطور روشــن و سریع از سبک فکری (گرایش ــ حالت ــ احساس ــ فکر ــ موضع ــ نگرش) خود، آگاه شد آن را تغییر داد یا به دیگران اعلام نمود و از سبک فکری دیگران نیز آگاه شد. البته با کمی دقت در اصطلاح «کلاه خودت را قاضی کن» متوجه می شویم که به نوعی چنین روشی در فرهنگ ایرانی ــ اسلامی وجود داشته است. در این تکنیک، رنگ کلاه متناسب با سبک فکری مربوطه است…

    × کلاه سفید:

سفید، رنگ خنثی و منفعل است. کلاه سفید با موضوعات و شکل های انفعالی سر و کار دارد. واقعیت ها بدون هیچگونه قضاوتی مورد جستجو قرار می گیرد.

    × کلاه سرخ:

سرخ، نشانه خشم شور و هیجان است. بینش هیجانی و جنبه های احساسی و غیر استدلالی، ابزار مناسبی برای بیرون ریختن احساسات است.

    × کلاه سیاه:

نشانه منفی نگری و افسردگی است. بیانگر جنبه های منفی و بد بینانه است.

    × کلاه زرد:

زرد، نشانه آفتاب و مثبت است. بیانگر جنبه های مثبت و خوشبینانه است.

    × کلاه سبز:

نشانه رویش و باروری. بیانگر خلاقیت و فکرهای نو است.

    × کلاه آبی:

سردی و آسمان. برنامه ریزی و ساماندهی و استفاده از بقیه کلاه هاست؛ تغییر احساس زاویه دید سبک فکری و نگرش در بازی با کلاه ها، موجب آن می شود تا به فکر خود مسلط شده و چیزهایی را که می خواهیم فرا خوانیم. علاوه بر این، چون فکر با رنگ کلاه عوض میشود، فشاری بر شخصیت فرد وارد نشده و فقط روش فکری عوض میشود و مخالفت انتقال یا موضع گیری را در گروه از بین می برد.

در اینجا 10 عامل مهم شکست خلاقیت در سازمان ذکر می شود:

  1. نبود فرهنگی که از خلاقیت و نوآوری حمایت کند.
  2. احساس مالکیت نکردن و از آن خود ندانستن سازمان توسط مدیران
  3. فقدان یک فرایند گسترده و فراگیر جهت خلاقیت و نوآوری
  4. تخصیص ندادن منابع کافی برای این فرآیند
  5. عدم ارتباط بین پروژه ها و طرح ها با استراتژی سازمان
  6. صرف نکردن زمان و انرژی کافی برای رفع ابهامات سازمانی
  7. ایجاد نکردن تنوع در فرایندها (عقاید مختلف و متضاد)
  8. توسعه نـدادن ابـزارها و سنجش هـای انـــدازه گیری پیشـرفته
  9. عدم وجود مربیان و مدیران توانا در تیم های نوآوری
  10. فقدان یک سیستم ایده پرداز مدیریتی

نتیجه گیری

منشاء فکـر جدید، قوه تصور و تخیل است، نه قدرت منطقی بشـر. ایده های جدید، بـا اندیشیدن به دست مــی آید که در آن، ذهن به طور عمیق با یک مسئله درگیر می شود و به تجسم آن می پردازد و با حذف و یا ترکیب واقعیت های موجود، به روشن شدن فکر جدید کمک می کند. بینشی که بــدین ترتیب حاصل می شود، قوه تصور را در یافتن فکرهای جدید تغذیه می کند. سرنخ های مختلفـی که به دست می آید، مورد ارزیابی قرار گرفته و به هم ربط داده می شود تا بهترین فکر به دست آید.

به طور کلی، وجود محیط خلاق، از مهم ترین عوامل رشد خلاقیت است. در محیط نامطلوب، برای پرورش خلاقیت از اندیشه های جدید و نو بیشتر انتقاد می شود و تمایلات دگرگونی و تغییر با مقاومت و ممانعت تقابل می کنند.

یکی از روش های مهم متبلور کردن خلاقیت به وجود آوردن فضای محرک، مستعد و به طور کلی خلاق است؛ بدین گونه که مسئولان ســازمان، باید به طــور مستمر آمادگی شنیدن اندیشه های بدیع و نــوین را داشته باشند و نظرات جدید و ارائه راه های تازه را تقویت کنند.

 

منابع فارسی:

افشار ، مزدا صدری، 1377، شش کلاه فکری برای فکر کردن، انتشارات انزلی ،چاپ اول

آقایی فیشانی ، تیمور، 1377، خلاقیت و نوآوری در انسان و سازمان ها، انتشارات ترمه، چاپ دوم

آمابیل ، ترزا، 1375، شکوفایی خلاقیت کودکان، ترجمه حسن قاسم زاده، انتشارات دنیای نو، چاپ اول

امیرحسینی، خسرو، 1389، خلاقیت و نوآوری (مبانی، اصول، تکنیک ها)، انتشارات عارف کامل، چاپ چهارم

لوایز، گرت، 1384، پرورش خلاقیت در سازمان، ترجمه بدری نیک فطرت، انتشارات کیفیت و مدیریت، چاپ دوم

هارگادون، اندرو، 1386، مقاله: ایجاد سازمان نوآور، ماهنامه توسعه مدیریت، شماره 25

نویسنده: محبوبه امیدی نژاد

مشاوره تلفنی مرکز مشاوره اکسیر