تعادل کار و خانوادهReviewed by مرکز مشاوره اکسیر on Sep 21Rating: 5.0تعادل کار و خانوادهدر این مقاله، تعادل کار و خانواده و ضرورت مدیریت كردن آن، به منظور جلوگیری از عوارض عدم تعادل بین آن ها، بررسی شده است. شاید شما هم جزو افرادی باشید که گرفتن یک کار برایشان اهمیت بالایی دارد و برای داشتن آن از هیچ تلاشی دریغ نمی کنند. به طور مثال، دروس مرتبط با آن را می خوانند یا دوره های آموزشی لازم برای به دست آوردن شغل موردنظر را می گذرانند. این افراد پس از رسیدن به شغل مورد نظر، با همه وجود کار می کنند و علاقه مندند به مقام های بالا برسند.

در این مقاله، تعادل کار و خانواده و ضرورت مدیریت كردن آن، به منظور جلوگیری از عوارض عدم تعادل بین آن ها، بررسی شده است. شاید شما هم جزو افرادی باشید که گرفتن یک کار برایشان اهمیت بالایی دارد و برای داشتن آن از هیچ تلاشی دریغ نمی کنند. به طور مثال، دروس مرتبط با آن را می خوانند یا دوره های آموزشی لازم برای به دست آوردن شغل موردنظر را می گذرانند. این افراد پس از رسیدن به شغل مورد نظر، با همه وجود کار می کنند و علاقه مندند به مقام های بالا برسند.

برای این منظور، شبانه روز تلاش می کنند، زود سرکار حاضر و دیر خارج می شوند. در برخی از مطالعات مشاهده شده است كه برخی از كاركنان، به‌ویژه مدیران و متخصصان، علاوه بر انجام وظایف شغلی در محل كار، بخشی از وظایف خود را طی روزهای هفته یا تعطیلات پایان هفته به خانه می‌ برند و بدین ترتیب فرصت كمتری پیدا می‌ كنند تا از مصاحبت با سایر اعضای خانواده و رفتن به گردش و مسافرت، لذت ببرند.

تعارض بین كار و زندگی

این افراد وجدان کاری بالا دارند، اما نمی دانند زندگی خود را نادیده گرفته اند. آن ها خیلی راحت از دوستان خود دور می شوند و در جمع های آن ها حاضر نمی شوند. همه زندگی خود را وقف کار می کنند؛ این نوع کار کردن، باعث افزایش استرس و خستگی های ناشی از آن می شود. تعارض بین كار و زندگی، مسئله‌ اغلب افراد، سازمان ها و جوامع است و شدت و ضعف آن، با سطح پیشرفت فناوری و توسعه‌ یافتگی، ارزش های فرهنگی و اجتماعی، سیاست ها و برنامه‌ های سازمان ها و دولت ها، و ویژگی های فردی رابطه دارد.

تعادل کار و خانواده

تعریف و تاریخچه

در طول تاریخ، كار به عنوان یكی از راه های اساسی مشاركت اجتماعی و بیان شخصیت و عظمت انسان بوده و انسان خود را با كار معنا كرده است؛ با وجود این، كار تنها راه مشاركت اجتماعی نیست و تمامی وجود انسان در كار خلاصه نمی‌ شود. نیاز انسان به آرامش و استراحت، بر عهده گرفتن مسئولیت های اجتماعی، صرف وقت برای خانواده و مانند ‎آن، ابعاد دیگری از فلسفه وجودی انسان را تشكیل می‌ دهند. كار و خانواده می‌ توانند اثر متقابل و نقش مكمل برای یكدیگر داشته باشند، با كار كردن، نیازهای خانواده برآورده می‌ شود و حمایت خانواده موجبات تقویت روحی و جسمی كاركنان برای انجام موفقیت‌ آمیز امورات می­شود.

شرایطی كه در آن، آزادی كاركنان در پرداختن به فعالیت ها و مسئولیت های دلخواه خود، خارج از محیط كار مخدوش نشود، تعادل در كار و زندگی تلقی شده و این به معنای آن است كه باید كارها بر مبنای عقلانیت و هوشمندی بیشتری سازماندهی و به نحو مؤثرتری انجام شود. مفاهیم‌ كار و زندگی، بیشترین و قوی ترین پیوند را با فرد و جامعه دارند و ایجاد تعادل بین آن ها، از ارزش و اهمیت بالایی برخوردار است. تعادل مورد نظر، تعادلی پویاست كه هر عنصر آن ضمن ارتباط و كنش متقابل با عنصر دیگر، نقش مكمل و حمایت‌ كننده دارد و برای رسیدن به چنین تعادلی لازم نیست یكی به نفع دیگری تضعیف یا كنار گذاشته شود.

مهم ترین موضوع محیط های كار

جیم برد (2002)، پیش‌ بینی كرده است كه در 30 تا 40 سال آینده، تعادل بین كار و زندگی به مهم ترین موضوع محیط های كار در آمریكا تبدیل خواهد شد و لازم است سازمان های این كشور در این زمینه برنامه‌ های راهبردی داشته باشند تا بتوانند از عوارض عدم تعادل در كار و زندگی در امان بمانند. سایت اینترنتی تعادل، بین كار و زندگی (۲۰۰۵)، دو مفهوم اساسی را برای ایجاد اشتراک ذهنی در این مورد مفید دانسته ‌است كه عبارتند از:

  1. موفقیت
  2. خشنودی

این دو مفهوم، به چراهای بسیاری پاسخ‌ می‌ دهد:

  • چرا شما كار می‌ كنید؟
  • چرا درآمد بیشتری می‌ خواهید؟
  • خانه‌جدید، فرستادن بچه‌ ها به مدرسه، انجام موفقیت‌ آمیز كار و …؟

سؤال هایی است كه پاسخ به آن ها، تا حد زیادی ما را به درک تعادل بین كار و زندگی نزدیک می‌ كند. خشنودی در اینجا مفهوم گسترده‌ ای دارد كه رضایت، شادی، عشق و هر نوع خوشی در زندگی را شامل می‌ شود. موفقیت و خشنودی، دو وجه متعامل از یک واقعیت‌ اند كه یكی بدون دیگری، معنای خود را از دست می‌ دهد.

  – نزدیک شدن به تعریف:

اگر به اطراف خود نگاه كنیم، افراد زیادی را خواهیم یافت كه به موفقیت های مهمی در زندگی دست‌ یافته‌ اند، ولی نشانی از خشنودی در چهره آن ها دیده نمی‌شود یا حداقل آنگونه كه شایسته است، شاد نیستند. اگر افراد بتوانند در هر لحظه از زندگی خود، موفقیت توأم با شادی را تجربه كنند، به این تعریف نزدیک می‌ شویم كه بگوییم: “تعادل در كار و زندگی، یعنی یک روز سرشار از موفقیت و خشنودی در چهار بخش از زندگی: كار، خانواده، دوستان و خود”

به دلیل پیچیدگی و چند وجهی بودن موضوع تعادل بین كار و زندگی، اغلب در درک و تفسیر آن مشكلاتی به‌ وجود می‌ آید. بر اثر همین برداشت نادرست است كه بسیاری از افراد كار و زندگی را به دو امر كاملاً جدا از هم تقسیم می‌ كنند و با در مقابل‌ هم قراردادن اولویت های فرد و سازمان، كار و زندگی را به‌ عنوان “بازی مجموع صفر” (ZERO-SUM GAME) در نظر می‌ گیرند كه منافع یک طرف به ضرر طرف مقابل تمام می‌ شود.

عوامل و شرایط بروز عدم تعادل در كار و زندگی

  – ساعات كارطولانی:

بر اساس پیشنهاد اتحادیه اروپا در سال ۱۹۹۵، به منظور حفظ سلامتی و ایمنی كاركنان، حداكثر ساعات كار آنان ۴۸ ساعت در هفته تعیین شد. یک گزارش منتشر شده در سال ۲۰۰۰، نشان داد كه متوسط ساعات كار كاركنان انگلیسی كه بالاترین ساعات كار را داشته‌ اند، برابر با ۶/۴۳ ساعت در هفته بوده است. در آلمان متوسط ساعات‌ كار ۱/۴۰ ساعت، درفرانسه ۶/۳۹ ساعت و ‌در ایتالیا ۵/۳۸ ساعت‌ بوده‌ است. (جوشی و همكاران، ۲۰۰۲: ۷) گزارش دیگری كه درسال ۲۰۰۳ منتشر شد، نشان داد كه در فرانسه و ایتالیا ساعات كار تغییری نكرده بود، ولی در انگلستان متوسط ساعات كار به ۶/۳۹ ساعت در هفته كاهش یافته بود. براساس این آمار، متوسط ساعات كار كاركنان ژاپنی ۲/۴۲ ساعت و كاركنان آمریكایی ۶/۴۲ ساعت در هفته بوده كه بیانگر بیشتر بودن متوسط ساعات كار دو كشور یاد شده نسبت به كشورهای عضو اتحادیه اروپاست.

مطالعات متعددی در كشورهای صنعتی نشان داده است كه برخی از كاركنان، از جمله مدیران و كاركنان متخصص، بیش از ۶۰ ساعت در هفته كار می‌كنند و بین بخش های مختلف اقتصاد، كاركنان هتل‌ ها و پس از آن كاركنان بخش كشاورزی، بالاترین ساعات كار را دارند. همچنین، پژوهش ها نشان می‌ دهد كه ساعات كار طولانی بین مردان رواج بیشتری دارد.

  – چند شغله بودن:

برخی از كاركنان برای تأمین نیازهای زندگی مجبورند بیش از یک شغل داشته باشند. مدیران نیز با انگیزه درآمد بیشتر یا انگیزه‌ های دیگری، به‌ طور همزمان در چند شغل فعالیت دارند.

  • استفاده نكردن از مرخصی سالیانه و حضور در محل كار در تعطیلات آخر هفته و تعطیلات رسمی
  • حجم زیاد كار
  • مسئولیت های شغلی، تقسیم كار نامتعادل و نامتناسب
  • عدم حمایت از كاركنان
  • عدم امنیت شغلی
  • تهدید كاركنان و بدرفتاری با آنان
  • تعیین ضرب‌ الاجل و فشار مداوم برای پایان كار
  • تغییرات شغلی و محیطی
  • سفرهای طولانی برای انجام كار
  • مشكلات خانوادگی
  • عدم تقسیم وظایف خانه بین زن و مرد و عدم مشاركت در امور منزل و غیره

عوارض عدم تعادل در كار و زندگی

  – تسلط کار بر خانواده:

کار زیاد نه فقط از اوقات فراغت اعضای خانواده می کاهد، بلکه موجب کاهش نظارت والدین بر خانواده و افزایش تنش بین آنان و فرزندان، به ویژه جوانان می شود. همچنین باعث تغییر ارزش های فرهنگی و اجتماعی، به‌ ویژه ارزش های مرتبط با خانواده و مشكلات زناشویی می گردد. به نحوی كه وقتی آقایان کار بیشتری در خارج از منزل به عهده می گیرند، مسئولیت سنگین مدیریت امور منزل، نگهداری فرزندان و توجه به امور خانواده به گردن خانم خانه می افتد و این یعنی تقسیم نابرابر امور خانه.

  – کاهش کیفیت زندگی:

خستگی ناشی از اضافه كار باعث می‌ شود که شما نتوانید به کارهای مورد علاقه‌تان که نیاز به تمرکز و توجه مداوم دارند، نظیر دیدن برنامه مورد علاقه در تلویزیون یا دیدن فیلم در سینما بپردازید.

  – آسیب‌ های شغلی:

محرومیت از استراحت كافی، خطر آسیب‌ های شغلی را تا دو برابر افزایش می‌ دهد كه از عوامل آن می توان به كاهش هوشیاری و كارآیی، كاهش وفاداری و تعهد به سازمان، افزایش نارضایتی شغلی، افزایش تمایل به ترک سازمان، غیبت از كار، كاهش بهره‌ وری و سود سازمان، افزایش هزینه‌ های جذب و آموزش كاركنان، افزایش خطاهای كاری، اختلال در حافظه، افزایش مقاومت در مقابل تغییرات سازمانی، افزایش احساس بی‌ عدالتی بین میزان كار و حقوق و مزایا، كاهش تمایل به پذیرش مسئولیت های شغلی و كاهش مشاركت افراد در فعالیت های كار گروهی اشاره كرد.

  – حوادث اتومبیل:

بنابر آمار اداره ملی ایمنی ترافیک بزرگراه‌ های آمریکا، رانندگان خسته سالانه مسوول 100 هزار مورد تصادف اتومبیل، 71 هزار مورد جراحت و 1550 مورد مرگ در آمریکا هستند.

  – سبک و سنگین کردن مسئولیت ها:

اضافه کاری یا کار بیش از یک شیفت، موجب می شود بین انجام کار و مسئولیت های خانوادگی فرد تعارض ایجاد شود. انتخاب ناخوشایند بین این دو گزینه (کار و خانواده)، اغلب موجب احساس گناه و پشیمانی به خصوص برای مادران شاغل می شود. به همین علت بسیاری از مادران مایل نیستند وارد حیطه این تقابل شوند و گاه در محیط کار دچار مشکل می شوند. حال آن که مشکلات محیط کار، نبود امنیت شغلی و نبود ارتباط مطلوب بین همکاران، از جمله مسایلی است که تاثیر منفی بر ارتباطات خانوادگی دارد.

  – اثرات منفی کار زیاد سلامتی افراد:

مطالعاتی كه بر روی شش هزار كارمند دولتی در بریتانیا انجام شده است و در «نشریه قلب اروپا» نیز چاپ گردید، حاكیست خطر بیماری قلبی در افرادی كه اضافه كاری می كنند و بالغ بر ده ساعت سر كار هستند، حدود شصت درصد بیشتر از افراد دیگر می باشد. پس از در نظر گرفتن و احتساب عواملی مانند كشیدن سیگار بر سلامت قلب، پزشكان دریافتند، خطر بیماری قلبی در كسانی كه روزانه سه تا چهار ساعت اضافه كاری می كنند، شصت درصد بالاتر است.

متخصصان می گویند این یافته ها موید لزوم ایجاد توازن میان كار و زندگی شخصی است، كسانی كه وقت بیشتری را سر كار می گذرانند، وقت كمتری را صرف ورزش، آسایش و تخلیه روحی می كنند. در مجموع در این مطالعه ۳۶۹ مورد وجود داشت كه در آن ها افراد در اثر بیماری قلبی درگذشتند یا دچار حمله قلبی یا آنژین صدری شدند.

پیشنهادات

به‌ منظور جلوگیری از عوارض عدم تعادل بین كار و زندگی، فعالیت های گسترده‌ ای در كشورهای صنعتی در حال انجام است كه می‌ توان از این تجارب برای حل مسایل جاری و پیشگیری از آنچه در آینده به عنوان یک مسئله درجامعه ما مطرح خواهد شد، استفاده كرد. برخی از این راه‌ حل ها و پیشنهادها در سه محور زیر خلاصه شده است:

  – پیشنهادهایی برای سازمان‌ ها:

  1. تدوین راهبرد برای تعادل بین كار و زندگی
  2. سازماندهی و مدیریت مطلوب تر كارها
  3. پرداخت پاداش بر مبنای عملكرد به جای تاكید بر حضور فیزیكی
  4. ایجاد محیط حمایتی برای كاركنان
  5. ایجاد مراكز مشاوره برای كاركنان و خانواده‌ ها
  6. امكان كار نیمه‌ وقت برای داوطلبان
  7. ایجاد امكانات حمایتی برای مادران شاغل
  8. اعطای مرخصی به‌جای سایر پاداش ها
  9. ایجاد محدودیت در ساعات كار اضافی
  10. فراهم كردن امكانات ورزشی و تفریحی برای كاركنان
  11. جریمه عدم استفاده از مرخصی سالیانه

  – پیشنهادهایی برای افراد:

  1. داشتن برنامه برای ایجاد تعادل در كار و زندگی
  2. برنامه‌ ریزی برای انجام وظایف شغلی و مسئولیت های خانوادگی
  3. اهمیت قائل شدن برای خانواده
  4. مشاركت در فعالیت های اجتماعی
  5. همكاری در انجام كارهای منزل
  6. انتخاب شغلی كه انجام آن لذت بخش باشد
  7. انتخاب همسری كه بتواند شریک غم ها و شادی های زندگی باشد
  8. صرف وقت برای تفریح و ورزش با خانواده
  9. انجام ورزش و دوری از عوامل استرس‌ زا
  10. ایجاد تعادل بین درآمدها و هزینه‌ ها
  11. كاهش ساعات كار اضافی
  12. تعویق در زمان بچه ‌دار شدن و محدود كردن تعداد فرزندان

نتیجه‌ گیری

تعادل کار و خانواده خود به‌ خود ایجاد نمی‌ شود و اگر رابطه بین كار و زندگی مدیریت نشود، تعارض بین آن ها زیان های جبران‌ ناپذیری برای فرد، سازمان و جامعه در پی دارد. مقدمه رسیدن به تعادل بین كار و زندگی این است كه مدیران و سایر افراد جامعه به این نگرش برسند كه می‌ توان اولویت های فرد، سازمان و جامعه را همسو و هماهنگ كرد. این همسویی و هماهنگی نتایجی به‌همراه دارد كه ضمن ایجاد رضایت و خشنودی فردی، افراد جامعه را آماده می‌ كند تا در فعالیت های اجتماعی مشاركت جویند و وظایف شغلی خود را به‌ خوبی انجام دهند.

مدیران سازمان ها می‌ توانند با مدیریت كردن تعادل بین كار و زندگی، كاركنانی شاد و خشنود داشته باشند كه با علاقه‌ مندی، وفاداری و تعهد به سازمان، عملكردی مؤثر در شغل خود ارایه می‌ كنند. رسیدن به این هـدف، مستلزم آن است كه مدیـران نگاه سنتی به رابطه كـار و زنـدگی را كـه در آن رقابت بین كـار و زندگـی به «بازی مجموع صفر» می‌ انجامد، كنار بگذارند و رویكردی را انتخاب كنند كه در آن منافع فرد و سازمان، به‌ طور همزمان و همسو با یكدیگر مورد توجه قرار می‌گیرد.

  – آینده نگر بودن:

اگرچه به‌دلیل وضعیت و شرایط اقتصادی و اجتماعی جامعه ایران، تعارض بین كار و زندگی هنوز به‌صورت مسئله و مشكل حاد نمایان نشده، اما روند تحولات و تغییرات اجتماعی نشان داده كه آنچه درحال حاضر مشكل كشورهای صنعتی است، در آینده‌ ای نه‌ چندان دور می‌ تواند مسئله جوامعی مانند جامعه ایران باشد.

بنابراین، برای پیشگیری از عواقب آن لازم است همه افراد جامعه، به‌ویژه مدیران، در راه ایجاد تعادل بین كار و زندگی گام بردارند. گسترش فرهنگ تعادل بین كار و زندگی توسط صاحب‌ نظران علوم انسانی و رسانه‌ های جمعی و نیز انجام پژوهش در این زمینه، از جمله اقدامات اولیه و ضروری است كه می‌ تواند حساسیت و اهمیت موضوع را برای كلیه افراد، به‌ ویژه مدیران و تصمیم‌ گیران جامعه انتقال دهد.

 

کلید واژه: تعریف و تاریخچه تعادل کار و خانواده، عوامل و شرایط بروز عدم تعادل در كار و زندگی ،عوارض عدم تعادل در كار و زندگی ،پیشنهادات

منابع:

تافلر، آلوین. (۱۳۶۲). موج سوم. ترجمه شهین دخت خوارزمی، تهران: نشرنو. (تاریخ انتشار به زبان اصلی ۱۹۸۰).
كاستلز، مانوئل. (۱۳۸۲). عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ (سه جلد). ترجمه گروهی از مترجمان با سرویراستاری علی پایا.

تهران: انتشارات طرح نو. (تاریخ انتشار به زبان اصلی ۱۹۹۹)

 Harvard Business Review)۲۰۰۰) Harvard Business Review on Work and Life Balance. Harvard Business School Press
Joshi، Sunil، et al) ۲۰۰۲)Work-Life Balance: A Case of Social Responsibility or Competitive Advantage? www.worklifebalance.com

نویسنده: محبوبه امیدنژاد

مشاوره تلفنی مرکز مشاوره اکسیر